Nhiều người mới bước vào thị trường chứng khoán với tâm lý rất giống người mới đi mua đất lần đầu.
Thấy người khác kiếm được tiền thì sốt ruột.
Nghe bạn bè nói mã này đang chạy, nhóm kia đang “phím hàng”, chuyên gia nọ bảo sắp tăng mạnh thì bắt đầu muốn xuống tiền.
Nhưng chứng khoán cũng giống bất động sản ở một điểm rất quan trọng: nếu không hiểu tài sản mình đang mua, không hiểu luật chơi, không hiểu rủi ro, thì tiền tỷ vẫn có thể bị bào mòn rất nhanh.
Bài viết này không nhằm khuyên mua mã nào, bán mã nào, cũng không cam kết lợi nhuận. Mục tiêu là giúp người mới, đặc biệt là chủ doanh nghiệp và người đang có tiền tích lũy, có một góc nhìn điềm tĩnh hơn trước khi tham gia thị trường.
1. Trước tiên, chứng khoán không phải là trò may rủi, nhưng cũng không phải nơi chắc thắng
Với người mới, hiểu đơn giản thế này.
Khi mua cổ phiếu, anh chị đang mua một phần nhỏ quyền sở hữu trong một doanh nghiệp.
Doanh nghiệp làm ăn tốt, quản trị tốt, dòng tiền tốt, triển vọng tốt thì cổ phiếu có thể tăng giá theo thời gian.
Nhưng nếu doanh nghiệp kinh doanh kém, nợ nhiều, lợi nhuận đi xuống, thông tin thiếu minh bạch hoặc giá cổ phiếu đã bị đẩy quá cao so với giá trị thật, người mua sau rất dễ chịu thiệt.
Luật Chứng khoán Việt Nam quy định hoạt động chứng khoán, quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân tham gia thị trường phải tuân thủ pháp luật liên quan; đồng thời có các quy định về quản lý, giám sát thị trường nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư.
Vì vậy, điều đầu tiên người mới cần nhớ là: chứng khoán là kênh đầu tư hợp pháp, nhưng không phải nơi cứ bỏ tiền vào là có lời.
Muốn đi đường dài, phải hiểu rõ rủi ro đầu tư trước.
2. Vì sao người mới dễ mất tiền khi bước vào chứng khoán?
Người mới thường không mất tiền vì thị trường quá khó.
Mà mất tiền vì bước vào thị trường khi chưa hiểu mình đang làm gì.
Có người mua cổ phiếu chỉ vì thấy giá đang tăng.
Có người mua vì nghe bạn bè nói.
Có người mua vì thấy trên mạng xã hội có người khoe lãi.
Có người vay thêm tiền để mua với suy nghĩ “lần này chắc thắng”.
Đây là tâm lý rất nguy hiểm.
Trong bất động sản, mua một miếng đất mà không xem pháp lý, không xem quy hoạch, không kiểm tra lối ra thì dễ kẹt vốn.
Trong chứng khoán cũng vậy.
Mua một cổ phiếu mà không xem doanh nghiệp làm gì, nợ bao nhiêu, lợi nhuận có thật không, dòng tiền ra sao, giá hiện tại đã hợp lý chưa, thì cũng giống như mua đất mà chưa nhìn sổ.
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã nhiều lần khuyến cáo nhà đầu tư cần cẩn trọng với các nội dung khuyến nghị mua bán cổ phiếu trên mạng xã hội, hội nhóm, đặc biệt khi tổ chức hoặc cá nhân đưa ra khuyến nghị nhưng không được cấp phép tư vấn đầu tư chứng khoán.
Nói mộc mạc là: tiền của mình thì mình phải hiểu trước khi đưa cho thị trường giữ.
3. Người mới cần hiểu cổ phiếu, trái phiếu và quỹ đầu tư khác nhau thế nào?
Trước khi xuống tiền, người mới nên dành thời gian so sánh cổ phiếu và trái phiếu.
Cổ phiếu là phần sở hữu trong doanh nghiệp.
Khi doanh nghiệp phát triển tốt, cổ phiếu có thể tăng giá. Nhưng giá cổ phiếu cũng biến động mạnh, có thể tăng nhanh và giảm nhanh.
Trái phiếu là khoản doanh nghiệp hoặc tổ chức phát hành để vay tiền của nhà đầu tư.
Người mua trái phiếu kỳ vọng nhận lãi định kỳ và nhận lại gốc khi đến hạn. Nhưng trái phiếu không phải tiền gửi ngân hàng. Nếu doanh nghiệp phát hành không đủ khả năng trả nợ, nhà đầu tư vẫn có rủi ro mất một phần hoặc toàn bộ vốn.
Bộ Tài chính từng lưu ý nhà đầu tư cá nhân rằng trái phiếu doanh nghiệp không phải là tiền gửi ngân hàng; doanh nghiệp phát hành trái phiếu theo nguyên tắc tự vay, tự trả, tự chịu trách nhiệm về khả năng trả nợ.
Quỹ đầu tư thì dễ hiểu hơn một chút.
Thay vì tự chọn từng cổ phiếu, nhà đầu tư góp tiền vào quỹ, quỹ sẽ có đội ngũ chuyên môn quản lý danh mục. Nhưng quỹ cũng có rủi ro biến động theo thị trường, không phải gửi tiền an toàn tuyệt đối.
Vì vậy, người mới đừng hỏi ngay “cái nào lời nhất”.
Hãy hỏi trước:
Tôi hiểu sản phẩm này chưa?
Tôi có chịu được mức giảm giá của nó không?
Tôi có cần dùng số tiền này trong 6 tháng, 1 năm, 3 năm tới không?
Nếu mất 10-20% trong ngắn hạn, tôi có bị ảnh hưởng đến gia đình, doanh nghiệp hoặc kế hoạch mua nhà, mua đất không?
4. Đừng dùng tiền sinh hoạt, tiền kinh doanh ngắn hạn để đầu tư chứng khoán
Đây là điểm rất quan trọng với chủ doanh nghiệp.
Tiền trong doanh nghiệp không giống tiền nhàn rỗi cá nhân.
Có những khoản nhìn trong tài khoản tưởng là “dư”, nhưng thực chất là tiền trả lương, tiền nhập hàng, tiền thuế, tiền công nợ, tiền xoay vòng vận hành.
Nếu lấy tiền đó đi đầu tư chứng khoán, khi thị trường giảm hoặc cổ phiếu chưa kịp tăng, doanh nghiệp có thể bị thiếu dòng tiền.
Một doanh nghiệp có lãi trên sổ sách vẫn có thể mệt nếu tiền mặt bị nghẽn.
Vì vậy, trước khi đầu tư, người mới nên lập kế hoạch tài chính cá nhân và tách bạch tiền rõ ràng.
Tiền sinh hoạt gia đình: không đụng vào.
Quỹ dự phòng: không đụng vào.
Tiền vận hành doanh nghiệp: không đụng vào.
Tiền trả nợ, trả lãi, trả lương: không đụng vào.
Chỉ dùng phần tiền thật sự nhàn rỗi, có thể để yên trong trung và dài hạn.
Đầu tư bằng tiền nhàn rỗi thì tâm lý sẽ bình tĩnh hơn.
Đầu tư bằng tiền sắp phải dùng thì rất dễ bán tháo khi thị trường rung lắc.
5. Người mới nên kiểm tra gì trước khi mua một cổ phiếu?
Một cổ phiếu không chỉ là một mã ba chữ trên bảng điện.
Đằng sau nó là một doanh nghiệp thật.
Người mới có thể kiểm tra theo các bước đơn giản sau.
Bước 1: Doanh nghiệp này làm nghề gì?
Nếu không hiểu doanh nghiệp kiếm tiền bằng cách nào, tốt nhất chưa nên mua.
Ví dụ doanh nghiệp bán hàng gì?
Khách hàng là ai?
Doanh thu đến từ đâu?
Có phụ thuộc quá nhiều vào một dự án, một nhóm khách hàng, một chính sách hay một chu kỳ thị trường không?
Tại sao phải kiểm tra?
Vì nếu không hiểu doanh nghiệp, anh chị sẽ chỉ nhìn giá cổ phiếu lên xuống mỗi ngày và rất dễ bị cảm xúc kéo đi.
Bước 2: Doanh nghiệp có lợi nhuận thật không?
Không chỉ nhìn lợi nhuận tăng hay giảm.
Cần xem lợi nhuận đó đến từ hoạt động kinh doanh chính hay đến từ khoản bất thường.
Một doanh nghiệp có lợi nhuận đột biến một năm chưa chắc đã bền.
Tại sao phải kiểm tra?
Vì người mới rất dễ mua theo tin “lợi nhuận tăng mạnh”, nhưng không biết đó là khoản chỉ xảy ra một lần.
Bước 3: Dòng tiền kinh doanh có tốt không?
Có doanh nghiệp báo lãi, nhưng tiền mặt không về.
Doanh thu ghi nhận nhiều, nhưng khách hàng chưa trả tiền.
Hàng tồn kho tăng mạnh, công nợ tăng mạnh, vay nợ tăng mạnh.
Đó là những dấu hiệu cần đọc kỹ hơn.
Tại sao phải kiểm tra?
Vì lợi nhuận là con số kế toán, còn dòng tiền mới là máu của doanh nghiệp.
Bước 4: Nợ vay có quá cao không?
Doanh nghiệp vay nợ không xấu.
Nhưng vay quá nhiều, lãi vay lớn, dòng tiền yếu thì rủi ro tăng.
Khi lãi suất biến động hoặc thị trường khó khăn, doanh nghiệp nợ cao thường bị áp lực lớn hơn.
Tại sao phải kiểm tra?
Vì cổ phiếu không chỉ giảm vì thị trường xấu, mà còn giảm vì doanh nghiệp mất sức chịu đựng tài chính.
Bước 5: Ban lãnh đạo có minh bạch không?
Người mới nên xem doanh nghiệp có công bố thông tin đều không, báo cáo tài chính có đúng hạn không, có nhiều lần bị nhắc nhở hay xử phạt về công bố thông tin không.
Tại sao phải kiểm tra?
Vì đầu tư vào doanh nghiệp mà thông tin không rõ ràng thì giống như mua đất mà giấy tờ mập mờ.
Bước 6: Giá hiện tại có hợp lý không?
Doanh nghiệp tốt chưa chắc cổ phiếu đang rẻ.
Nếu giá đã tăng quá mạnh, kỳ vọng đã phản ánh hết vào giá, người mua sau có thể chịu rủi ro lớn.
Tại sao phải kiểm tra?
Vì tài sản tốt nhưng mua sai giá vẫn có thể lỗ.
Bước 7: Nếu sai, mình thoát bằng cách nào?
Trước khi mua phải biết khi nào bán.
Không phải mua xong rồi mới tính.
Nếu kết quả kinh doanh xấu đi thì sao?
Nếu cổ phiếu giảm 10%, 15%, 20% thì mình làm gì?
Nếu cần tiền gấp thì cổ phiếu này có dễ bán không?
Tại sao phải kiểm tra?
Vì đầu tư mà không có lối ra thì rất dễ biến thành kẹt vốn.
6. Người mới cần tránh 7 sai lầm rất phổ biến
Đây là phần rất quan trọng trong kinh nghiệm đầu tư chứng khoán cho người mới.
Sai lầm thứ nhất: mua vì nghe người khác nói.
Sai lầm thứ hai: mua vì sợ bỏ lỡ.
Sai lầm thứ ba: dùng tiền vay để mua khi chưa có kinh nghiệm.
Sai lầm thứ tư: dồn toàn bộ vốn vào một mã.
Sai lầm thứ năm: không đọc báo cáo tài chính, không đọc tin công bố chính thức.
Sai lầm thứ sáu: lãi nhỏ thì bán vội, lỗ lớn thì cố giữ vì tiếc.
Sai lầm thứ bảy: tưởng mình đang đầu tư, nhưng thực chất là đang đánh cược theo cảm xúc.
Nếu viết thành một bài riêng, đây chính là chủ đề 7 sai lầm đầu tư chứng khoán mà người mới nên đọc trước khi mở tài khoản.
7. Có nên xem chứng khoán là kênh làm giàu nhanh không?
Không nên.
Chứng khoán có thể tạo lợi nhuận tốt nếu nhà đầu tư có kiến thức, kỷ luật, thời gian và phương pháp phù hợp.
Nhưng nếu bước vào với tâm lý làm giàu nhanh, rất dễ bị cuốn vào sóng ngắn, tin đồn, nhóm kín, đòn bẩy và các lời hứa hấp dẫn.
Với người mới, nên xem chứng khoán là một kênh tài sản trong tổng thể tài chính cá nhân.
Bên cạnh tiền mặt, tiết kiệm, bảo hiểm phù hợp, vàng, bất động sản, kinh doanh chính và các khoản đầu tư khác, chứng khoán chỉ nên là một phần trong bức tranh chung.
Nói cách khác, trước khi hỏi mua mã nào, nên hỏi mình đang chọn kênh đầu tư để làm gì.
Để giữ tiền?
Để tăng trưởng dài hạn?
Để học thị trường?
Để đa dạng hóa tài sản?
Hay chỉ vì thấy người khác kiếm được tiền?
Câu trả lời này rất quan trọng.
8. Người mới nên bắt đầu như thế nào cho an toàn hơn?
Nếu là người mới hoàn toàn, đừng bắt đầu bằng số tiền lớn.
Hãy bắt đầu bằng việc học cách đọc thị trường.
Mở tài khoản tại công ty chứng khoán được cấp phép.
Tập xem bảng điện.
Tập đọc báo cáo tài chính cơ bản.
Tập đọc báo cáo thường niên.
Tập theo dõi công bố thông tin.
Tập hiểu cổ phiếu mình mua thuộc ngành nào.
Tập ghi lại lý do mua, lý do bán.
Tập quản trị vốn.
Tập chịu trách nhiệm với quyết định của mình.
VSDC là đơn vị cung cấp các dịch vụ như đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán trong hệ thống thị trường chứng khoán Việt Nam; đây là một phần hạ tầng quan trọng để nhà đầu tư hiểu rằng chứng khoán không chỉ là “app giao dịch”, mà là một thị trường có tổ chức, có quy trình và có pháp lý.
Người mới có thể xem đây là một dạng hướng dẫn chơi chứng khoán theo cách lành mạnh: chơi ở đây không phải chơi may rủi, mà là học luật chơi, hiểu sân chơi, rồi mới dùng tiền thật.
9. Góc nhìn tài sản: chứng khoán khác bất động sản ở điểm nào?
Bất động sản thường cần vốn lớn, giao dịch chậm hơn, thanh khoản phụ thuộc vị trí, pháp lý, giá bán, nhu cầu khu vực và chu kỳ thị trường.
Chứng khoán thì vốn nhỏ hơn cũng tham gia được, mua bán nhanh hơn, dễ chia nhỏ vốn hơn.
Nhưng chính vì mua bán quá dễ, người mới lại dễ hành động theo cảm xúc.
Bất động sản khiến người mua sợ vì số tiền lớn.
Chứng khoán nguy hiểm ở chỗ mỗi cú bấm mua bán quá nhanh, khiến người mới tưởng là đơn giản.
Với bất động sản, một sai lầm pháp lý có thể làm kẹt vốn nhiều năm.
Với chứng khoán, một sai lầm về tâm lý, đòn bẩy hoặc mua theo tin đồn có thể làm tài khoản giảm mạnh trong thời gian ngắn.
Vì vậy, dù là đất, vàng, cổ phiếu hay trái phiếu, nguyên tắc vẫn giống nhau:
Không hiểu thì chưa xuống tiền.
Không kiểm tra thì chưa mua.
Không có kế hoạch thoát thì chưa nên vào.
Không dùng tiền sống còn để đầu tư.
10. Checklist ngắn cho người mới trước khi mua cổ phiếu
Trước khi mua, hãy tự hỏi:
Tôi có hiểu doanh nghiệp này làm gì không?
Tôi có đọc báo cáo tài chính gần nhất chưa?
Tôi có biết doanh nghiệp đang nợ nhiều hay ít không?
Tôi có biết lợi nhuận đến từ đâu không?
Tôi có biết cổ phiếu này thanh khoản ra sao không?
Tôi có biết vì sao mình mua không?
Tôi có biết khi nào mình bán không?
Tôi có đang dùng tiền nhàn rỗi thật sự không?
Tôi có đang mua vì phân tích hay vì cảm xúc?
Tôi có chịu được việc cổ phiếu giảm trong ngắn hạn không?
Nếu phần lớn câu trả lời là “chưa biết”, tốt nhất nên chậm lại.
Chậm một nhịp không làm mất cơ hội tốt.
Nhưng vội một nhịp có thể khiến mình trả giá bằng tiền thật.
Người mới đừng sợ chứng khoán, nhưng cũng đừng xem nhẹ rủi ro
Chứng khoán không xấu.
Bất động sản không xấu.
Vàng, trái phiếu, tiết kiệm hay kinh doanh cũng không xấu.
Vấn đề nằm ở chỗ mình có hiểu tài sản đó không, có dùng đúng loại tiền để đầu tư không, có kiểm soát được rủi ro không và có đủ bình tĩnh để đi đường dài không.
Với người mới, lời khuyên chân thành là đừng bước vào thị trường chỉ vì nghe ai đó nói đang có sóng.
Hãy học trước, thử nhỏ trước, kiểm tra kỹ trước.
Nếu số tiền lớn, hoặc nếu anh chị là chủ doanh nghiệp đang phải quản lý dòng tiền, nên có người đồng hành đủ chuyên môn để cùng soi lại kế hoạch, khẩu vị rủi ro và tỷ trọng vốn.
Người đồng hành ở đây không phải để quyết định thay mình.
Mà để giúp mình bớt cảm tính, bớt vội vàng và nhìn rõ hơn những rủi ro mà người mới thường bỏ qua.
Đầu tư đúng không phải là thắng một lần thật lớn.
Đầu tư đúng là giữ được vốn, hiểu được mình đang làm gì và còn cơ hội đi tiếp trong nhiều năm sau.
